از سوى ديگر ، كيمياگرى به بعضى زمينه‌هاى ديگر هم كه بيشتر كيفيتى ماوراى طبيعى يا فلسفى داشتند ، راه يافته بود ؛ مثلا به مباحثى چون ماهيّت روح يا فضاى كيهانى و غيره . اين جنبه از كيمياگرى به واكنش‌هاى متفاوتى ميدان داده بود . برخى از دانشمندان برجسته همچون جابر بن حيّان و محمد بن زكرياى رازى به استحالهء فلزات اعتقاد داشتند ، و بعضى ديگر از بزرگان علم فلسفه ، مانند ابن سينا و الكندى ، نه . ولى هر دو گروه به جنبهء تكنولوژيكى امر توجه نشان مىدادند . آثار جابر ، رازى ، الكندى و ديگران انباشته از اطلاعات و دستاوردهايى است كه شيمى صنعتى و مهندسى شيمى امروزين ، از بسيارى لحاظ مديون آنهاست . جابر و رازى ، كه در غرب به نام‌هاى « Geber » و « Rhazes » مىشناسند ، بزرگترين دانشمندان تاريخ شيمى و تكنولوژى شيميايى در عالم اسلام محسوب مىشوند و آثار علمى و عملى آنها تأثير بىچون و چرايى بر دانشمندان و پژوهشگران نسلهاى بعدى ، اعم از مسلمانان و اروپايى ، بر جاى گذاشته است . « 1 » در ميان رسايل موجود در باب علم كيميا ، به آثارى برمىخوريم كه صرفا به اكسيرها پرداخته‌اند . اكسير ، در اصطلاح كيمياگران ، جوهر گدازنده و آميزنده و كامل‌كننده كه ماهيّت جسم را تغيير دهد ؛ يعنى جيوه را نقره و مس را طلا كند . برخى وجود خارجى چنين جوهرى را انكار كرده‌اند . ( نك : لغت‌نامه ) يكى از دانشمندان بزرگ اين فنّ ، يعنى جابر بن حيّان ، كسى بود كه نظريهء « اكسير » و « ميزان » محور اصلى نظرياتى بود كه در علم كيميا به أو نسبت داده شده است . جابر ، اكسير را كه از آن در كارهاى كيميايى خود استفاده مىكند ، از انواع

--> ( 1 ) - تاريخ مصور تكنولوژى اسلامى ، احمد يوسف حسن و دانالدر . هيل ، ترجمهء ناصر موفقيان ، تهران ، علمى و فرهنگى ، 1375 ، ص 179 .